گرینگی مانگانە: سەروەت و سامانی بارزانی و شێوازی ژیانی زەبەلاح

سەروەت و سامانی بنەماڵەی بارزانی و شێوازی ژیانی گرانبەهای بە پێچەوانەی واقیعی ژیانەوە بۆ زۆربەی کوردەکانە: ٣٠٠ هەزار دۆلار لەسەر کاتژمێر و جلوبەرگی کشمیر و دوو کۆشکی بێڤەرلی هیڵز. لە کاتێکدا بەشێکی زۆری دانیشتوانی کوردستانی عێراق لەگەڵ سەختی ئابووری و ناسەقامگیری دەجەنگن، بنەماڵەی بارزانی کە چەندین نەوە حوکمڕانی کوردستانیان کردووە، لە دەوڵەمەندییەکی جیاوازدا دەژین.

لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە ئەو سامانە بەرفراوانە ئاشکرا دەکەن کە خێزانەکە کۆیکردۆتەوە، بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی نەوت و پەیوەندییەکان و گرێبەستی خانووبەرە. ڕەخنەگران بارزانیەکان بەوە تۆمەتبار دەکەن کە سامانە نەوتییە بەرفراوانەکەی هەرێم بۆ قازانجی شەخسی بەکاردەهێنن نەک سوودی گشتی. لە مانگی ئەیلولی ٢٠١٩، ئۆیلپرایس. com کە سایتێکی پێشەنگی هەواڵی پیشەسازییە، باسی لە پلانێک کردووە کە گوایە بنەماڵەی بارزانی 28%ی تەواوی پشکی هەناردەکردنی نەوتی کوردستانیان دزیوە . لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژەی بەوەشکردووە، دواتر داهاتی دەرئەنجامی ئەو داهاتە لەژێر ناوی خاتوونەکەی ئەوکاتەی مەسرور بارزانی خراوەتە سەر هەژمارێکی بانکی قوبرسی.

سکاڵای یاسایی سندوقی قوربانیانی کوردستان لە دژی بارزانییەکان، کە لەم دواییانەدا لەلایەن The Middle East Forum Observer بڵاوکرایەوە ، باس لەوە دەکات کە مەسرور بارزانی و براکانی لە ئەکاونتی دەریایی و کۆمپانیاکانی توێکڵ کەڵکیان وەرگرتووە بۆ گەندەڵی سەدان ملیۆن ئەگەر نا ملیارەها دۆلار لە هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان. هەروەها لە سکاڵاکەدا بۆ یەکەمجار زیاتر لە ٥٠ کۆمپانیای شێڵ ئاشکرا دەکات کە پەیوەندییان بە بارزانییەکانەوە هەیە، لەنێویاندا پشکەکانی لە دوورگەکانی ڤێرجینیای بەریتانیا و خانووبەرە لە ئەمریکا

بزنس ڤێنچەرز

بنەماڵەی بارزانی سامانێکی باوەڕپێنەکراویان کۆکردۆتەوە ; تەنها سامانی شەخسی مەسعود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان بە ٥٥ ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت. هاوکات مەسرور بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان و نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی هەرێم خاوەنی دوو لە گەورەترین دەزگای ڕاگەیاندنن لە کوردستان. ڕووداو موڵکی نێچیرڤانە و کوردستان 24 موڵکی مەسرورە.

وا بیر دەکرێتەوە کە بارزانییەکان خاوەنی بانکی ئاڕ تی بن، کە بە پێی زانیارییەکانی تۆڕی میدیایی ڕووداو ، مووچەی فەرمانبەرانی حکومی لە ئەستۆیە.

بەڵگەی نووسراو کە لەلایەن تۆڕی پاراستنی تەندروستی گشتی (PHPN)ەوە پێشکەش بە لیژنەیەکی پەرلەمانی بەریتانیا کراوە، کە تۆڕێکە لە کارمەندانی چاودێری تەندروستی و چالاکوانان و ڕۆژنامەنووسان کە بنکەکەی لە کوردستانە، هەروەها ئەوە دەردەخات کە بارزانییەکان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کۆنترۆڵی KAR Group , کۆمەڵەیەکی نەوتی کە وا بیردەکرێتەوە خاوەنی نزیکەی 40%ی بۆرییە نەوتییەکانی وڵات بێت.

بەڵگەکانی PHPN هەروەها باس لەوە دەکەن کە کەسانی نزیک لە بارزانییەکان و پەیوەندیدار بە گروپی KAR ڕێکخراوێکی خێرخوازی بەریتانیایان دامەزراندووە بۆ پرۆسێسکردن و شاردنەوەی گواستنەوەی پارەی پیس لە سنوورەکانەوە لە ڕێگەی کۆکردنەوەی پارە بۆ نەخۆشخانەیەکی منداڵان . دوای ئەوەی 'نەخۆشخانەی منداڵانی کوردستان' دروستکرا، زانکۆیەکی ئەهلی – زانکۆی کوردستان- کە لەلایەن نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستانەوە دامەزرا، دەستی بەسەردا گیرا. زانکۆکە نەخۆشخانەکەی گرێبەستی لەگەڵ کۆمپانیایەکی تایبەتی تورکی کرد، کە ناوی گۆڕی بۆ نەخۆشخانەی سانتێلیف و سەرنجی خۆی گۆڕی بۆ خزمەتگوزارییە پزیشکییە گشتیەکان بۆ کڕیارە دەوڵەمەندەکان، ئەمەش جیابووەوە لە پلانی سەرەتایی بۆ بەرزکردنەوەی چاودێری منداڵانی وڵاتەکە وەک لەلایەن ڕێکخراوە خێرخوازییەکە ڕاگەیەندرا.

هەروەها بارزانییەکان پەیوەندییان لەگەڵ نوخبە سیاسی و بازرگانییە نێودەوڵەتییەکان دەپارێزن. سیروان بارزانی، ئامۆزای سەرۆک و سەرۆکی حکومەت، کۆمپانیای جەبەل سارا بە هاوبەشی لەگەڵ پرۆژە و گەشەپێدانی بازرگانی عێراق (IPBD) بەڕێوەدەبەن، کە خاوەنەکەی بنەماڵەی زەهاوییە. نادیم زەهاوی تا مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٤ وەک ئەندامی پەرلەمانی بەریتانیا کاری کردووە، هەروەها سیروان بارزانی خاوەنی کۆمپانیای کۆرەک تێلیکۆمە.

ئیمپراتۆریەتی موڵک و ماڵی

سامانی نایاسایی ئەو خێزانە لە موڵکە بیانییە لوکسەکاندا شاراوەتەوە، لەنێویاندا کۆشکەکانی ئەمریکا و ئیمارات کە بەهۆی پێکهاتەی یاسایی ئاڵۆزەوە داپۆشراون، بەپێی کێبڵە دزەپێکراوەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا و بەڵگەنامەکانی کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی لێکۆڵینەوەوە ئاشکراکراون .

لێکۆڵینەوەیەکی ڕۆژنامەنووس زاک کۆپلین ئاشکرایکردووە کە بنەماڵەی بارزانی خاوەنی سەروەت و سامانن بە بەهای ملیارەها دۆلار لە سەرانسەری وشەکەدا لەنێویاندا پڕۆژەیەکی خانووبەرە بە بڕی 1.27 ملیار دۆلار و پاڵاوگەیەکی 300 ملیۆن دۆلار. کۆپلین هەروەها ئاشکرای کردووە کە مەسرور بارزانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق یاساکانی نهێنی کۆمپانیاکانی ئەمریکا بەکاردەهێنێت بۆ شاردنەوەی موڵکێکی 18 ملیۆن دۆلاری لە میامی و 50 ملیۆن دۆلاری موڵک لە کالیفۆرنیا. نزیکەی 300 موڵک لە نێوان ماکلین و ڤێرجینیا و دوبەی کە بەهای کۆی گشتی نۆ ژمارەن، بە پەیوەندی بە نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی هەرێمەوە دەستنیشان کران.

بەپێی ئەو بەڵگەنامانەی کە ڕۆژنامەی "The American Prospect" بینراوە، هەردوو سەرۆک و سەرۆک وەزیران پارێزەر دادەمەزرێنن بە تەنها مەبەستی شاردنەوەی سەروەت و سامانی بیانی خۆیان لە ڕێگەی ئەمانەتەکانەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی پرسیارکردن سەبارەت بە سەرچاوەی نایاسایی سامانەکەیان. نەبیلە مستەفا ناسراو بە نەبیلە بارزانی، هاوسەری سەرۆک کۆمار، لە ڕێگەی ئەو ئەمانەتانەوە بەستراوەتەوە بە چەند موڵکێکەوە.

لە ساڵی ٢٠١٩ بنەماڵەی بارزانی پەیوەندییان بە کڕینی دوو خانووی بێڤەرلی هیڵزەوە هەبووە , کە بەهای ٤٧ ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرێت. سەرەڕای ئەوەی گوایە هەوڵی خۆدزینەوەیان داوە لە پشت کۆمپانیایەکی نهێنی LLC، کڕیارەکان پەیوەندییان بە هەڤاڵ دۆسکیەوە هەبووە، پیاوێک کە پەیوەندییەکی دێرینی لەگەڵ مەنسور و مەسرور هەیە. میدیاکانی ئەمریکا بڵاویانکردەوە ، دواتر یەکێک لە کۆشکەکان لە ساڵی ٢٠٢٣ بە ٢٤ ملیۆن دۆلار فرۆشرا. یاریگای بۆولینگ و یاریگای باسکە لە ژوورەوە و ساڵۆنی جوانکاری و سویتی ژووری نووستنی سەرەتایی لەگەڵ جاکوزی دەرەوەی تایبەتی خۆی لەسەر تەراسێکی تایبەت هەبوو.

هەروەها زۆرێک لە ئەندامانی گەنجتری بنەماڵەکە لە ڕۆژئاوادا شێوازی ژیانی ئیمتیازدار دەژین، کە بە باشی لە واقیعە ئابوورییە سەختەکانی زۆربەی کوردەکان دوور کەوتوونەتەوە. لە لێکۆڵینەوەیەکی ئەم دواییەی پرۆژەی ڕاپۆرتکردنی تاوان و گەندەڵی ڕێکخراو (OCCRP) ناسنامەی چوار ئەندامی بنەماڵەی بارزانی ناساند کە سەرچاوە داراییە بەرفراوانەکانیان بەکارهێناوە بۆ کڕینی پاسپۆرت لە نەتەوەی کاریبی کۆماری دۆمینیکان، ڕێگەیان پێداون گەشت بۆ 144 وڵات بکەن بەبێ ئەوەی پێویستیان بە ڤیزە هەبێت.

بەڵگەنامە دزەپێکراوەکان کە دەست ئێکورد دەیلی کەوتووە، شێوازی ژیانی دەوڵەمەندی کوڕە گەورەکەی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، ئیدریس نێچیرڤان بارزانی ئاشکرا دەکەن. بەپێی فاکتورەیەکی دزەپێکراو، لە ساڵی ٢٠١٧دا ئیدریس دوو کاتژمێری ڤاشێرۆن کۆنستنتینی بە زیاتر لە ٣٧٥ هەزار دۆلار کڕیوە. هەروەها خەرجییە ئیسرافییەکانی بۆ جلوبەرگ و ئیکسسواراتە ئاست بەرزەکانیش درێژبووەوە، نزیکەی ٢٨ هەزار و ٨٦٣ دۆلاری لە مارکەی کشمیری لوکس ئیتاڵی لۆرۆ پیانا و ١٧ هەزار دۆلاری لە کۆمپانیای بێرلوتی فەرەنسی کە چەرم دروست دەکات.

لە کاتێکدا بارزانییەکان لە دەرەوەی وڵات لە موڵکی گرانبەها بەهرەمەندن، هاوڵاتییەکی ئاسایی لە کوردستانی عێراقدا تووشی سەختی ئابووری و ناسەقامگیری سیاسی و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بووە. حکومەتی کوردی بەهۆی بەردەوامی قەیرانە ئابوورییەکانەوە نزیکەی دە ساڵە نەیتوانیوە مووچەی فەرمانبەرانی حکومی لەکاتی خۆیدا و بەتەواوی بدات. بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی زە نیو عەرەب، بە درێژایی ساڵی 2023 فەرمانبەرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان تەنیا نۆ مووچەی مانگانەیان وەرگرتووە. لە مانگی ئەیلولی 2023، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند، کوردستان "لە ڕووی ئابوورییەوە خوێن دەڕژێت" و لە نامەیەکی دزەپێکراودا کە بۆ سەرۆک جۆ بایدن نێردراوە و کەناڵی مۆنیتۆر بڵاویکردووەتەوە، داوای هاوکاری لە ئەمریکا کرد بۆ ڕێگریکردن لە داڕمانی ئابووری.

جیاوازی نێوان سەروەت و سامانی بنەماڵەی بارزانی و واقیعی ئەوانەی لەژێر دەسەڵاتی ئەواندان، جێی سەرنجە. بارزانی وۆچ بەردەوام دەبێت لە ڕاپۆرتکردن لەسەر ئەو بنەماڵەیە کە گوایە گەندەڵیان کردووە، بانگەشە بۆ شەفافیەت و لێپرسینەوە لە مامەڵە داراییەکانیان دەکات.